Orientacja w terenie to jedna z podstawowych umiejętności survivalowych. Kompas możesz zgubić lub zapomnieć, elektronika jak telefon czy GPS może się rozładować, przestać działać, nie mieć zasięgu. Mogą też pojawić się lokalne anomalie magnetyczne (np. rudy żelaza w górach). Umiejętność samodzielnego wyznaczenia północy pozwala podjąć właściwą decyzję o kierunku marszu i uniknąć błądzenia. Pamiętaj, najważniejsze narzędzie do wyznaczania kierunków powinieneś mieć w swojej głowie!
Kluczowe w sytuacji survivalowej: najpierw ustal kierunek i plan – dopiero potem ruszaj.
Dlaczego ludzie gubią kierunek w terenie?
Typowym scenariuszem jest chwilowe zejście ze ścieżki/szlaku na przykład w celu odlania się, zebrania drewna czy grzybów/owoców. Po chwili odwracamy się, ścieżki nie widać, a wszystkie drzewa wyglądają tak samo…
W lesie lub górach bardzo szybko tracimy orientację, ponieważ brakuje nam dalekich, zrozumiałych punktów odniesienia. Krajobraz wygląda podobnie w każdą stronę (drzewa wyglądają tak samo, szczyty dla niewprawionego turysty też). Bez punktów orientacyjnych człowiek nie potrafi iść idealnie prosto – drobne różnice w pracy ciała powodują, że po czasie zaczynamy zataczać łuk i możemy wrócić w okolice punktu startu. Dlatego na szkoleniach topograficznych uczymy, by przy marszu na azymut zawsze kierować się jakimś punktem odniesienia. Zdarzyło nam się, że po kilkumiesięcznej przerwie w „chodzeniu po lesie”, w trakcie krótkiego wypadu nocą, zeszliśmy ze ścieżki idąc prostopadle, w las. Dodatkowo, obaj instruktorzy od dwóch godzin rozmawiali ze sobą. W efekcie, po sprawdzeniu nawigacji okazało się że od 20 minut zataczamy duży łuk. Bez kontroli, popełnilibyśmy klasyczny błąd. Ta tendencja dotyczy nawet doświadczonych nawigatorów, a tym bardziej osób bez wyszkolenia. W naszym wypadku wystarczyło „przestawić się mentalnie” i zacząć zwracać (podświadomie) uwagę na teren (np. pozycja księżyca) aby iść stale w tym samym kierunku. Od tej pory przez kolejne dwie godziny, przy regularnym sprawdzaniu kompasu co kilkanaście minut dewiacja wynosiła maksymalnie kilka stopni i bez problemu doszliśmy do celu.
Dlatego znajomość kilku metod wyznaczania kierunków świata znacząco zwiększa bezpieczeństwo.
Metoda 1 – Słońce i zegarek (najdokładniejsza metoda dzienna)
Jedna z najbardziej wiarygodnych i szybkich technik orientacji w terenie.
Jak wyznaczyć północ zegarkiem analogowym
- Skieruj wskazówkę godzinową w stronę słońca.
- Znajdź połowę kąta między wskazówką godzinową a godziną 12.
- Linia ta wskazuje południe.
- Kierunek przeciwny to północ.
Metoda działa przez cały rok i powinna być podstawą orientacji dziennej. Przy poprawnym wykonaniu daje dokładność do kilku stopni (nie masz przecież kątomierza w oczach). Pamiętaj jednak o czasie letnim i zimowym. Metoda opiera się na czasie słonecznym, a latem zegarek jest przesunięty o godzinę do przodu. Jeśli na zegarku masz 14:00, to dla tej metody traktuj to jak 13:00 – inaczej wprowadzisz błąd rzędu ok. 15°. Jeżeli nie masz zegarka wskazówkowego, ale znasz godzinę, narysuj go na ziemi.
Metoda 2 – Patyk i cień (gnomon)
Uniwersalna technika, która działa bez zegarka. Wystarczy chwila mocnego słońca.
Instrukcja krok po kroku
- Wbij patyk w ziemię. Upewnij się że jest on prosty, oraz że wbiłeś go idealnie prosto, inaczej będą błędy!
- Zaznacz końcówkę cienia.
- Odczekaj 10–30 minut, aż końcówka cienia wyraźnie się przesunie. Im dłuższy cień, tym łatwiej zauważyć jego ruch, dlatego metoda działa szybciej, gdy słońce jest nisko nad horyzontem. Możesz użyć dłuższego patyka, aby uzyskać dłuższy cień, ale to miecz obosieczny – trudniej wtedy ocenić, czy patyk jest prosty i wbity idealnie pionowo. Zaznacz nowe położenie cienia.
- Te dwa punkty wyznaczają oś wschód-zachód (cień przesunie się z zachodu na wschód, odwrotnie niż słońce).
- Linia prostopadła wyznaczy oś północ–południe.
Przy tej metodzie zwróć uwagę na podłoże – powinno być możliwie równe, co jest szczególnie ważne w górach. Jeśli masz wątpliwości, użyj butelki lub kubka z wodą jako orientacyjnej „poziomicy”. Na stromym zboczu najlepiej wykonać niewielki taras i dopiero na nim ustawić patyk – lustro wody pomoże ocenić, czy powierzchnia jest wystarczająco równa.
Metoda 3 – Improwizowany kompas z igły
Bardzo skuteczna metoda awaryjna. Aby wykonać kompas w terenie potrzebne będą:
- stalowa igła lub stalowy drut (nie aluminium i nie miedź, ferromagnetyk!),
- suchy liść, kawałek kory lub coś lekkiego co pływa,
- naczynie (niemetalowe, dokładniej niemagnetyczne) z wodą lub spokojna kałuża.
Następnie:
- Pocieraj igłę (najlepiej o włosy), wełnę lub ubranie przez 30–60 sekund.
- Połóż ją na liściu lub korze.
- Umieść na powierzchni cieczy.
- Igła ustawi się w osi północ–południe. Teraz wystarczy ustalić, który koniec wskazuje północ. Pomóc może słońce – w naszej szerokości geograficznej porusza się ono po południowej stronie nieba. Jeśli widzisz słońce po jednej stronie igły, to po tej stronie znajduje się południe.
To improwizowany kompas, który zadziała niezależnie od warunków atmosferycznych i daje dużą dokładność względem innych metod (jest mniej podatny na błędy wykonawcze). Pamiętaj jednak, że wskaże północ magnetyczną, a nie geograficzną – tak jak każdy kompas. Więcej o tej różnicy wyjaśniamy w naszym filmie (tu link). Przy umieszczaniu igły w naczyniu zwróć uwagę na wiatr; gdy jest silny, a poziom wody niski względem ścianek, podkładka może zostać „zdmuchnięta” do krawędzi naczynia.
Do wykonania kompasu nadaje się każda rzadka ciecz – woda z kałuży, śnieg po roztopieniu, a w sytuacji survivalowej mocz. Ważne, aby ciecz była możliwie rzadka. Gęste płyny, jak oleje, utrudniają obrót podkładki i pogarszają działanie survivalowego kompasu. Chodzi o to że namagnesowana igła ma „mało siły” (bardzo mały moment magnetyczny). Łatwiej jej będzie obrócić suchy liść na powierzchni wody, niż coś ciężkiego na powierzchni lepkiego oleju.
Pamiętaj też że to kompas, więc musisz obchodzić się z nim adekwatnie – trzymać z daleka od metalu mogącego zaburzyć jego działanie. Zbyt często na szkoleniach topograficznych żołnierze czytają mapę blisko kilkudziesięciotonowego pojazdu pancernego, lub trzymają kompas i mapę tuż przy piersi (na której mają przecież kamizelkę kuloodporną, amunicję i ogółem mnóstwo żelastwa!). To kompas improwizowany, a więc bardziej podatny na zakłócenia!
Metoda 4 – Samotne drzewo na otwartej przestrzeni
Na otwartej przestrzeni drzewo rośnie asymetrycznie ponieważ:
- strona południowa ma więcej światła (nic go nie zasłania) więc:
- gałęzie są tam dłuższe i gęstsze więc:
- korona drzewa jest wyraźnie bardziej rozbudowana.
Metoda działająca niezależnie od warunków atmosferycznych czy pory roku (acz łatwiejsza w okresie gdy drzewo ma liście) i bardzo dokładna.
Metoda 5 – Mech i porosty
Mech lubi rosnąć w miejscach wilgotnych i zacienionych. Teoretycznie, powinien więc rosnąć po północnej stronie drzewa czy kamienia (mniej światła i więcej wilgoci). W praktyce jednak musimy obalić to jako mit – działa to jedynie gdy nic innego nie rzuca cienia na mech. Głaz na łące może być zacieniony przez wysokie trawy, mech na drzewie w lesie będzie rósł równomiernie ze wszystkich stron. Na skraju lasu, mech porośnie prędzej południową stronę drzewa lub kamienia od strony lasu, niż północną gdy ta jest od strony pola/łąki/drogi.
Jest to więc co najwyżej metoda pomocnicza, działająca jedynie w specyficznych warunkach.
Metoda 6 – Mrowisko
Mrowiska (charakterystyczne kopce) budowane przez mrówki leśne:
- częściej znajdują się po południowej stronie drzew, pni i pniaków,
- ich południowa strona jest łagodniej nachylona,
- strona północna bywa bardziej stroma i wilgotna, „przytulona” do drzewa lub kamienia.
Powód jest prosty: mrówki wykorzystują promienie słoneczne do darmowego ogrzewania gniazda.
Zastrzeżenia są podobne jak w przypadku mchu – w zacienionym lesie ilość promieni słonecznych padających z wszystkich stron jest podobna – ograniczana przez korony drzew. Ta metoda zadziała więc raczej w przypadku mrowiska wystawionego na mocne, ostre światło słoneczne.
Metoda 7 – Śnieg i wiatr zimą
Zimą teren również podpowiada kierunek. Nawisy śnieżne zwykle tworzą się po stronie zawietrznej, na południowych stokach szybciej topnieje śnieg, a północne strony drzew czy skał częściej są oblodzone.
W praktyce, jeżeli znajdziesz wzgórze/przełęcz na której z np. lewej strony jest wyraźnie dużo mniej śniegu, oznacza to że stoisz na osi zachód-wschód i po lewej masz południe, a po prawej północ.
Kluczowa zasada: potwierdzaj kierunek kilkoma metodami
Najbezpieczniejsza praktyka survivalowa: znaj ograniczenia w/w metod i gdy istnieje taka możliwość sprawdzaj kilkoma na raz, nigdy jednej a na pewno takiej o ograniczonym zaufaniu (śnieg, mech itp.). Bierz też pod uwagę ryzyko błędu gdy jesteś zmęczony i zmarznięty a wyznaczasz kierunki zegarkiem czy gnomonem.
Dlaczego warto trenować orientację wcześniej
W sytuacji stresowej:
- łatwiej popełnić błąd,
- trudniej logicznie analizować teren,
- proste czynności stają się trudniejsze.
Dlatego orientacja w terenie to jedna z podstawowych umiejętności którą musisz rozwijać. Pamiętaj że wymaga to czasu i dużej ilości praktyki, to nie jest coś czego nauczysz się w jeden weekend raz na zawsze!
Zobacz materiał wideo pokazujący w praktyce niektóre z powyższych technik:
Zapisz się na nasze szkolenie survivalowe gdzie przećwiczysz niektóre z tych technik pod okiem doświadczonych instruktorów.
Zapraszamy!
